Dit vijftiende jaarboek van het NIOD is het resultaat van verschillende kruisbestuivingen. Aan de basis ervan ligt het cultuurhistorisch onderzoeksproject 'Nederland en de moderniteit 1914-1940', dat onder leiding van een van de onderzoekers van het instituut, dr. Madelon de Keizer, in het najaar van 2000 op het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie van start is gegaan in het kader van het nieuwe onderzoeksprogramma van het instituut. Binnen dit project is in de loop van de tijd onderzoek verricht door twintig stagiair(e)s, allen studenten van verschillende disciplines aan verschillende Nederlandse universiteiten. Van zeven van hen is in dit jaarboek het resultaat van hun onderzoek, dat vaak ook werd verwerkt in een doctoraalscriptie, als artikel opgenomen: Enne Koops (RUG), Channa Kalmann (UU), Suzanne de Werd (RUL), Janneke Adema (RUG), Robbert de Witt (RUG), Ewoud Kieft (VU) en Arthur Weststeijn (UVA). De redactie is deze studenten, die, evenals trouwens de andere stagiair(e)s, zo'n inspirerende kracht voor het project waren, dank verschuldigd voor hun medewerking aan deze publicatie. De projectmanager, drs. Sophie Tates, komt veel dank toe voor haar regulerende activiteiten in het stageproject en ook voor de bijdrage die zij zelf aan dit jaarboek heeft geleverd als auteur en redactrice. Datzelfde geldt voor stagiair Steven Dijkxhoorn, die de beeldresearch voor dit jaarboek verrichtte.

Bij aanvang van het project 'Nederland en de moderniteit 1914-1940' is van de kant van het NIOD contact gelegd met onderzoekers elders in het land die zich met verwant onderzoek bezighielden. Ook daarvan heeft dit jaarboek ruim mogen profiteren. De redactie dankt in de eerste plaats dr. Marjet Derks (KUN) voor haar bijdrage. Het is nu alweer meer dan tien jaar geleden dat zij deel uitmaakte van een 'kopgroep' die onder leiding van wijlen prof dr. Hans Righart, de betreurde Utrechtse historicus die als een van de eersten de noodzaak van nieuw cultuurhistorisch onderzoek naar Nederland in het Interbellum onderkende, een themanummer van Spiegel Historiael (1991) over dit onderwerp samenstelde. In de tweede plaats is er nauwe samenwerking tot stand gekomen met de Groningse historicus pro£ dr. Frits Boterman, die onlangs aan de Universiteit van Amsterdam werd benoemd, en met de coördinator Duitslandstudies aan de Universiteit Groningen dr. Marianne Vogel. Beiden komt dank toe voor hun bijdragen aan dit jaarboek. Uit het contact met deelnemers aan het Utrechtse NWO onderzoeksprogramma 'Cinema, Modern Life, and Cultural identity, 1896 − 1940', onder leiding van pro£ dr. A.P. Hogen-kamp (RUU), is de bijdrage van een van de aio's van dit programma, drs. Clara Pafort-Overduin voortgekomen, waarvoor dank. Via één van de stagiairs werd prof dr. George Harinck (VU/Kampen) bij het NIOD-project betrokken. Zijn onderzoek sloot daarbij nauw aan en de redactie dankt hem voor zijn bijdrage aan dit jaarboek. Dank komt ook toe aan prof. dr. Marlite Halbertsma (Erasmus Universiteit Rotterdam) voor haar artikel. Haar enthousiasme voor het NIOD-onderzoeksproject en de ondersteuning die zij eraan gaf en geeft worden zeer gewaardeerd. Ook het onderzoek van drs. Ismee Tames, aio aan het Duitsland Instituut Amsterdam, sloot nauw bij het NlOD-project aan. De redactie dankt haar dat zij in dit jaarboek een voorproefje heeft willen geven van de dissertatie die zij in voorbereiding heeft. Ten slotte komt dank toe aan de Groningse neerlandici dr. Hubert F. van den Berg en prof dr. Gillis J. Dorleijn (beiden aan de RUG verbonden) die een bijdrage over modernisme in de Nederlandse literatuur aan dit jaarboek leverden. Dit artikel werd uit het Engels vertaald door Mischa Hoyinck van Word's Worth te Utrecht, die tevens zorg droeg voor de vertaling van de samenvattingen van alle artikelen.

In het kader van NlOD-project was contact met onderzoekers in het buitenland, waar al veel langer en intensiever dan in Nederland cultuurhistorisch onderzoek naar de betreffende periode wordt verricht van essentieel belang. Daaruit is de bijdrage van prof. John Horne (Trinity College Dublin) voortgekomen, wiens benadering veel auteurs van dit jaarboek heeft geïnspireerd.

Alle eer bewijzen wij ten slotte aan Dikus Waanders van het NIOD voor de nauwgezetheid waarmee hij het manuscript van deze bundel persklaar heeft gemaakt.

Inhoudsopgave

- Redactie, Ten geleide
- Madelon de Keizer, Inleiding

De Eerste Wereldoorlog en de moderniteit
- Ismee Tames, Voorbereid op nieuwe tijden. De Nederlandse discussie over ‘de ware democratie tijdens de Eerste Wereldoorlog
- Enne Koops, Een conflict van strijdige levenswijzen. De gereformeerde prediking en de moderne cultuur (1911-1918)
- Channa Kalmann, Tegen de stroom in. Carry van Bruggen en haar strijd tegen collectivisme

Modernisme
- G.J. Dorleijn en H.F. van den Berg, ‘Modernisme à tort et à travers’. Over modernisme in de Nederlandse letterkunde van de twintigste eeuw
- Suzanne de Werd, Normverandering versus evolutie. Het Getij (1916-1924) als modernistisch fenomeen

De pluralistische samenleving
- Marlite Halbertsma, Culturele arrangementen en stedelijke cultuur. Kunst en cultuur in Rotterdam tijdens het Interbellum
- Clara Pafort-Overduin, ‘De Jantjes’. Hogerop via het cabaret?
- Marianne Vogel, Hoogtij van verheffing en leiderschap. Gender en de Nederlandse moderniteit 1900-1940
- Sophie Tates, Bezield zien. Charley Toorop als chroniqueur van haar tijd

Internationalisme
- John Horne, The European Moment between the two World wars (1924-1944)
- F.W. Boterman, Modernisering van Nederland in een Europees perspectief. De internationale revue i 10 (1927-1929)

Verzuiling en moderniteit
- Janneke Adema, Verzuiling als metafoor voor modernisering
- Marjet Derks, ‘Stralende strijdlust, taaie zelfverloochening’. De dynamiek van traditie en moderniteit in de Graalbeweging
- Robbert de Witt, De katholieke reconstructie geprojecteerd op het witte doek. Janus van Domburg en zijn strijd voor de katholieke kunstfilm in de jaren twintig
- Ewoud Kieft, Kruisbestuivingen. Marsman, Gerard Bruning en de ‘grafkamers van het constructivisme’
- George Harinck, Op losse schroeven. Gereformeerden en de moderniteit

Mobilisatie van de cultuur in de jaren dertig
- Arthur Weststeijn, Op zoek naar synthese. Filosofisch engagement in de jaren dertig

 

Plaats van uitgave: 
Zutphen
Uitgever: 
Walburg Pers
Jaar van uitgave: 
2004