Het overzicht van de in 1995 tot en met 1997 verschenen literatuur over de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog opent met een korte beschouwing over de spanning tussen de individuele herinnering en de geschiedkundige analyse van het verleden. Wie deel heeft gehad aan een historische gebeurtenis kan zich vaak in zijn oordeel niet losmaken van de eigen ervaring en de wil tot zelfrechtvaardiging. Geschiedschrijvers zijn het daarentegen aan hun metier verplicht hun analyse op controleerbare en te objectiveren afwegingen te baseren. De auteur van het regelmatig terugkerende recensie-artikel, Dick van Galen Last, citeert in dit verband de Tsjechische president Vaclav Havel, die pleit voor meer aandacht voor individuele ervaringen en daden als middel om de essentie van het verleden tot uitdrukking te brengen.

Dit Jaarboek toont dat deze vermeende tegenstelling niet altijd in de geschiedschrijving aanwezig hoeft te zijn. Naar de overtuiging van de redactie slagen een aantal bijdragen erin bijzondere enkelingen tot de verbeelding te laten spreken zonder dat afbreuk wordt gedaan aan het grotere verband waarin hun lotgevallen betekenis hebben. Jaarboek 9 opent met een bijdrage van Sierk Plantinga over de figuur van Joseph Willem Kolkman, een journalist die zich tijdens de oorlog ontpopte als onmisbare steun en toeverlaat voor de Nederlandse vluchtelingen in Frankrijk. Deze bijdrage geeft een beeld van wat persoonlijke inventiviteit en moed onder moeilijke omstandigheden vermogen. Daarnaast wordt een beeld gegeven van de uiterst benarde situatie van de Nederlandse vluchtelingen en Engelandvaarders in Vichy-Frankrijk.

De twee hierop volgende bijdragen gaan over uitermate actuele kwesties. Frans Rikhof beschrijft de ambtelijke organisatie ter bescherming van het Nederlandse cultuurbezit in de oorlog. Hij doet dit door de persoon van J.K. van der Haagen uit te lichten, die tijdens de mobilisatie en oorlog als hoofd van de afdeling Kunsten en Wetenschappen van het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen met deze materie belast was. Vervolgens stelt de bijdrage van Oene van der Wal evenals die van Plantinga het oorlogsverleden van Frankrijk aan de orde. Van der Wal onderzoekt hoe de spraakmakende processen tegen de oorlogsmisdadigers Barbie en Touvier Frankrijk decennia na de bevrijding opnieuw hebben geconfronteerd met het problematische Vichy-verleden. Dit artikel, gebaseerd op de doctoraalscriptie van de auteur, heeft inmiddels m de actualiteit een vervolg gekregen door het in het afgelopen najaar in Bordeaux gestarte proces-Papon.

Remco Raben, sinds 1997 wetenschappelijk medewerker van het RIOD, heeft een tot dusverre onbekend hoofdstuk uit de geschiedenis van de bezetting van het toenmalige Nederlands-Indië geschreven. Op grond van nieuw bronnenonderzoek kan Raben de dwangarbeid buiten Java door Indonesiërs plaatsen in het perspectief van de Japanse bezettingspolitiek en corrigeert hij het tot dusver op Java geconcentreerde beeld. Tegelijkertijd biedt het artikel inzicht in de ontberingen die de slachtoffers van dit dwangsysteem moesten doorstaan.

Een bijzonder egodocument is de bijdrage van Ab Caransa onder de titel Theresienstadt, schizofrenie in steen. Caransa beschrijft hoe hij als jongen van zeventien met zijn ouders op transport werd gesteld naar dit kamp, dat weliswaar een kamp voor 'bevoorrechten' was, maar dan uitsluitend binnen het Duitse stelsel waarin honger, ziekte en de dreiging van verdere deportatie uiteindelijk iedereen elke dag bedreigden. De herinneringen van Caransa getuigen in vaak rake en soms harde bewoordingen van de schizofrenie van Theresienstadt, die uiteindelijk uitmondt in gedwongen scheiding van zijn moeder en transport naar Auschwitz.

Naast het al genoemde literatuuroverzicht bevat het Jaarboek de bekende vaste rubrieken. Robert Jan van Pelt, auteur van een recent standaardwerk over de geschiedenis van de stad en het concentratiekamp Auschwitz, maakt in Vignet de lezer deelgenoot van zijn reflecties over de onontkoombaarheid van persoonlijke betrokkenheid bij zijn onderzoek. Dan volgt Het foto-essay met een aanwinst van het RIOD: een fotoalbum met beelden van de joodse bewoners van het pas bevrijde Bergen-Belsen. Deze mensen stonden vanaf dat moment niet meer als oorlogsslachtoffers te boek, maar waren displaced persons geworden. Het foto-essay toont, hoe zij de naoorlogse geschiedenis belichamen: vanwege hun aspiratie een joodse staat in Palestina te stichten worden de Engelse bevrijders hun politieke tegenstanders. In Het archief geeft Mariska van Bruggen een exemplarisch beeld van een vrij kleine, maar bijzondere collectie van het RIOD: het archief van het Nationaal Instituut. Dit was een door het verzet geïnspireerde instelling uit de jaren van vlak na de bevrijding, die het sociaal-culturele leven in het naoorlogse Nederland opnieuw in nationale zin vorm wilde geven.

Het zusterinstituut is dit jaar de Sectie Militaire Geschiedenis in Den Haag. De Sectie wordt geïntroduceerd door haar hoofd, Piet Kamphuis. Deze Nederlandse instelling heeft ten aanzien van het RIOD een duidelijk complementaire functie en overigens een geschiedenis die van een langjarige samenwerking getuigt. In de rubriek De historicus ten slotte brengt Elsbeth Locher-Scholten 'een onbekende auteur van een beroemd boek' voor het voetlicht: mevrouw Dora van Velden, de auteur van het wereldwijd als standaardwerk erkende boek over de Japanse burgerinterneringskampen. Deze bijdrage rondt het thema van persoonlijke betrokkenheid en historiografische professionaliteit op overtuigende wijze af.

Inhoudsopgave

- Sierk Plantinga, Joseph Willem Kolkman (1896-1944) en de Engelandvaarders. De hulp aan Nederlandse vluchtelingen in Vichy-Frankrijk
- Frans Rikhof, J.K. van der Haagen. Kunstbescherming in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog
- Oene van der Wal, De Franse omgang met het Vichy-verleden: botsende herinneringen
- Remco Raben, Arbeid voor Groot-Azië. Indonesische koelies in de Buitengewesten, 1942-1945
- Ab Caransa, Theresienstadt, schizofrenie in steen

Vignet
- Robertjan van Pelt, Geheimnistrager

Het foto-essay
- René Kok en Erik Somers, DP Camp Bergen-Belsen. Het fotoalbum van Zipy Orlm

Het recensieartikel
- Dick van Galen Last  Literatuuroverzicht 1995-1997

Het archief
- Mariska van Bruggen, Het Nationaal Instituut: het korte leven van een ambitieuze instelling

Het zusterinstituut
- Piet Kamphuis, De Sectie Militaire Geschiedenis

De historicus
- Elsbeth Locher-Scholten, Een onbekende auteur van een beroemd boek. Dora van Velden en De Japanse burgerkampen

 

Plaats van uitgave: 
Zutphen
Uitgever: 
Walburg Pers
Jaar van uitgave: 
1998