Het is voor ons allen die leven met de ervaring van 9/11 onvoorstelbaar dat pas na de Tweede Wereldoorlog veiligheid en de staat die onverbiddelijke symbiose zijn gaan vormen die wij tegenwoordig als vanzelfsprekend beschouwen. Vanaf het midden van de twintigste eeuw werden de westerse samenlevingen zich er steeds sterker van bewust dat naast en misschien wel in plaats van de traditionele oorlogdreiging van buitenaf nieuwe dreigingen de staat uiterst kwetsbaar maakten. De Koude Oorlog intensiveerde en bestendigde die perceptie. Toen die specifieke dreiging na de val van de muur in 1989 was verdwenen, kwam al snel de dreiging van het terrorisme ervoor in de plaats.

De staat van veiligheid die het onderwerp van deze bundel is, verwijst dus allerminst naar een statische, onveranderlijke situatie. Veeleer gaat het om een begrip van veiligheid dat een geschiedenis kent. Veiligheid kan bovendien, zoals uit deze bundel blijkt, niet meer dan een streven zijn. Een ideale toestand van veiligheid is nu eenmaal onbereikbaar.

Deze invalshoek, waarbij nu eens niet, zoals gebruikelijk, veiligheid uitsluitend als een beleidsvraagstuk wordt opgevat, maar veiligheid veeleer als een culturele kracht in de samenleving wordt beschouwd, is door gastredactrice Stephanie Roels nader uitgewerkt in haar inleiding. Filosofe Roels beschouwt veiligheid als een moreel begrip. Op die wijze zijn meer nuances aan te brengen in politieke discussies die zich beperken tot het tegenover elkaar zetten en afwegen van veiligheid en vrijheid. Op basis van deze vernieuwende ideeën, kreeg zij een uitnodiging van de universiteit van Harvard om als visiting fellow in 2005–2006 haar onderzoek aan het Department of Government voort te zetten. In haar huidige woonplaats Sarajevo in Bosnië en Herzegovina houdt zij zich bezig met sociale veiligheid binnen een staat waar verschillende gemeenschappen zeer uiteenlopende visies over veiligheid hebben. Deze bundel is een weergave van haar interesse in veiligheid als een multi-dimensioneel en dynamisch probleem dat uitdrukking geeft aan een collectieve wens naar zekerheid en individuele ontplooiing in een steeds veranderende gemeenschap.

Zowel in Nederland en de Verenigde Staten als in Bosnië en Herzegovina wordt in veel discussies alleen maar gevraagd hoe er in die staten méér veiligheid gerealiseerd kan worden. Veiligheid wordt dan begrepen als een duidelijk doel, gedefinieerd in termen van het voorkomen, verminderen of controleren van een specifieke onveiligheid. Hierdoor sluiten we echter de discussie over wat veiligheid nu eigenlijk betekent uit. Weliswaar heeft iedereen behoefte aan veiligheid, maar dat wil nog niet zeggen dat iedereen dezelfde veiligheid wil. Veiligheid heeft te maken met goed en kwaad, met dreigingen, bescherming en morele afwegingen. De één z’n veiligheid is de ander z’n onveiligheid – ook binnen een staat. Bovendien is veiligheid in de huidige situatie, waarin veel staten hun identiteit en verantwoordelijkheden moeten herpositioneren, een politieke functie gaan spelen in het bestaansrecht, de betekenis en de eenheid van de staat.

Om deze redenen is het volgens Stephanie Roels belangrijk nu ook in Nederland kritisch na te denken over de relatie tussen veiligheid en de staat. Eenheid en verschil, structuur en vrijheid moeten met elkaar in balans worden gebracht: veiligheid is een dynamisch proces. Haar werk richt zich dus niet op de vraag hoe meer veiligheid te krijgen, maar op de problematiek van de vormgeving van veiligheid.

In deze bundel wordt deze kwestie aan de hand van de Nederlandse perceptie van veiligheid over een periode van meer dan een eeuw geanalyseerd door specialisten vanuit verschillende disciplines. Historicus Ed Jonker belicht hoe de discussies over veiligheid in feite gevoelens over de immer onzekere toekomst van de moderne samenleving verhullen. De historici Bob de Graaff en Bart van der Boom beschrijven hoe in het twintigste-eeuwse Nederland dergelijke gevoelens van onzekerheid in de nationale politiek tot uiting kwamen. Defensiespecialist Frank Bekkers analyseert de relatie tussen de vorm en de inrichting van de krijgsmacht en de identiteit van de staat in een geopolitieke context. Rechtsgeleerde Theo de Roos vraagt zich af op welke wijze het strafrecht het geëigende middel is om de veilige samenleving van binnenuit gestalte te geven. Historica Hanneke Hoekstra laat de samenhang zien tussen veiligheidspolitiek en de angst van de overheid voor statusverlies en interne sociale wanorde. Filosoof Rutger Claassen stelt de opvatting ter discussie of uitsluitend de staat een speciale rol toekomt in de veiligheidsvoorziening van de natie. Criminoloog Hans Boutellier wijst erop dat het veiligheidsstreven altijd en bovenal tevens het veerkrachtige karakter van de democratische samenleving moet versterken. De burger kan zich tegen een te ver doorgevoerd, ondermijnend veiligheidsregime verweren via nieuwe vormen van de open sociale media (internet), brengt media-historicus William Uricchio ten slotte naar voren.

Graag willen wij op deze plaats gastredactrice Stephanie Roels en de auteurs hartelijk danken voor hun inspanningen om deze belangrijke bundel tot stand te brengen. Het niod beschouwt de studie van veiligheid, zoals hier geëntameerd, als essentieel voor begrip van oorlog en conflict in de twintigste eeuw, en dus ook voor het onderzoeksgebied van het instituut.

Onze dank gaat eveneens uit naar fotograaf Bart Sorgedrager, onder meer bekend van de fototentoonstelling ‘Villa Vinex’ over de Leidsche Rijn die hij in 2001 in het Rijksmuseum had. Hij gaf ons toestemming een aantal foto’s te publiceren die hij eind jaren negentig maakte van objecten van civiele verdediging in het Nederland van de Koude Oorlog. Veel van die objecten, die we tegenwoordig met enige ironie plegen te bekijken als iconen van een inmiddels veranderde veiligheidsperceptie, zijn inmiddels geheel en al verdwenen.

Voor de beeldresearch van deze bundel tekende opnieuw René Kok (NIOD), waarvoor onze dank. Erkentelijk zijn wij ook Dikus Waanders (NIOD) die wederom het manuscript heeft gereedgemaakt voor de Walburgpers, die daarvan op zijn beurt opnieuw een zeer verzorgd boek heeft gemaakt.

Inhoudsopgave

- Redactie, Ten geleide  
- Stephanie Roels, Staat van veiligheid? Inleiding op een allesbehalve statisch begrip
- Ed Jonker, Van veiligheidskooi naar kreukelzone. Over onzekerheid en vertrouwen
- Bob de Graaff, Van Abraham Kuyper tot Mohammed B. De overheid en ruim een eeuw gevoelens van onveiligheid in Nederland
- Bart van den Boom, Een overbodige illusie van veiligheid. Nederland, de Bom en de bb
- Frank Bekkers, Veiligheid en krijgsmacht
- Bart Sorgedrager en Bart van der Boom, Foto-essay: Civiele verdediging in Nederland van 1949 tot 1989
- Theo de Roos, Doelbewust strafrecht en maakbare veiligheid. De ontwikkeling van een eeuw strafrecht in Nederland
- Hanneke Hoekstra, De ‘Shiver Sisters’. Statusangst, partijpolitiek en appeasement tijdens het Britse Interbellum
- Rutger Claassen, The useful myth of state security. Reflections on the state’s special role in security provision
- Hans Boutellier, Tussen controle en vertrouwen. De ontwikkeling van veiligheid en burgerschap
- William Uricchio, The threat within. Information and security in a time of terror

 

Plaats van uitgave: 
Zutphen
Uitgever: 
Walburg Pers
Jaar van uitgave: 
2007