Totale oorlogen zijn kenmerkend voor de geschiedenis van de twintigste eeuw. In deze oorlogen werd het economisch aspect steeds doorslaggevender. Naast mensen moesten ook financiële, industriële en technologische middelen gemobiliseerd worden en zo efficiënt mogelijk worden ingezet. Dat geldt natuurlijk ook voor de oorlogsvoorbereidingen. De totale oorlogen hadden op hun beurt verregaande implicaties voor de economieën en economische instituties van de strijdende of bezette staten. In dit jaarboek komen niet name vier aspecten van deze problematiek aan de orde, van de Eerste Wereldoorlog tot in de jaren vijftig. Centraal staan de oorlogsvoorbereiding zowel door ondernemingen als door de staat, oorlogs- en bezettingseconomie en mobilisatie van middelen. Dit jaarboek beperkt de behandeling van deze problematiek tot Frankrijk, België, Duitsland, Nederland en Denemarken, en beoogt een aanzet te geven tot een vergelijkende benadering van oorlog en economie in West- en Noord-Europa in de eerste helft van de twintigste eeuw.

Met ingang van het elfde Jaarboek van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, dat in 2000 is verschenen, nodigt de redactie van het jaarboek elk jaar één of meerdere gastredacteuren uit bij de samenstelling van een jaarboek. Zo snijdt het mes aan twee kanten. Aan de ene kant is daarmee de weg geëffend voor de redactie om een beroep te doen op de specifieke expertise die het thema van het jaarboek vraagt (en die de relatief kleine onderzoeksstaf van het NIOD nu eenmaal niet altijd zelf in huis heeft), anderzijds kan het instituut in zijn eigen onderzoek daarbij profiteren van de nieuwste visies die in het veld leven. Sedert het verschijnen van het nieuwe onderzoeksprogramma van het NIOD in hetzelfde jaar ziet de redactie van het jaarboek het immers als zijn taak om met elk jaarboek de contouren van een nieuw onderzoeksthema te schetsen dat aansluit bij het bredere onderzoeksveld van het instituut.

Dit jaar worden in de keuze van de leden van de gastredactie zelfs de grenzen van Nederland overschreden. Dirk Luyten en Pascal Deloge, respectievelijk onderzoeker bij en correspondent van het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij (SOMA/CEGES) in Brussel (het Belgische zusterinstituut van het NIOD) werkten met Hein Klemann (Universiteit Utrecht) het thema Thuisfront uit, dat, zoals Klemann in zijn inleiding uiteenzet, een nieuwe, bredere inhoud krijgt. Deze visie stond aanvankelijk centraal op het internationale colloquium Oorlog en Economie in de twintigste eeuw dat het SOMA op 28 en 29 november 2002 in Brussel hield.

De redactie van het jaarboek wil de drie gastredacteuren danken voor de grote inzet waarmee zij gestalte hebben gegeven aan dit jaarboek. Een speciaal woord van dank gaat uit naar Dirk Luyten, die behalve een artikel voor deze bundel ook een fraai beeldessay schreef over het vrouwenbeeld dat in affiches werd geconstrueerd in het streven naar mobilisatie van de natie. Het is hier eveneens de plaats de deelnemers aan dit colloquium te danken voor hun bereidwilligheid hun papers om te werken tot artikelen voor dit jaarboek. In dit jaarboek zijn bijdragen opgenomen van merendeels economisch historici uit Denemarken (Claus Bundgard Christensen), Nederland (Hein A. Klemann, Ralf Futselaar en Ben Wubs), Duitsland (Jochen Oltmer en Armin Triebel), België (Frans Buelens, Guy Coppetiers, Paul J.G.M.J. Van Heesvelde, Rik Hemmerijckx, Eric Laureys, Dirk Luyten, Hans Willems en Jacques Wynants) en Frankrijk (Thibault Tellier).

Een woord van dank past ook de Belgische Federale Diensten voor Wetenschappelijke, Technische en Culturele Aangelegenheden, het Fonds National de la Recherche Scientifique en het Ministère de la Communauté Française (Administration générale de l'Enseignement et de la Recherche scientifique): hun subsidies maakten de organisatie van het colloquium en de vertaling van een aantal bijdragen in deze bundel mogelijk. Mevr. Lut Van Daele (SOMA) zorgde voor logistieke steun bij de organisatie van het colloquium en de voorbereiding van het jaarboek.

Inhoudsopgave

- De redactie, Ten geleide
- Hein A.M. Klemann, Totale oorlog en het thuisfront. Een inleiding
- Ben Wubs, Unilevers oorlogsvoorbereidingen
- Thibault Tellier, Minister van Financiën Paul Reynaud en de Franse oorlogsvoorbereiding
- Paul J.G.M.J. van Heesvelde, De Belgische Spoorwegen en de economische oorlogsvoorbereiding
- Armin Triebel, Oorlogseconomie en stadsbestuur. Berlijnse en Parijse ervaringen 1914-1920
- Claus Bundgård Christensen en Ralf Futselaar, Zwarte markten in de Tweede Wereldoorlog. Een vergelijking tussen Nederland en Denemarken
- Hein A.M. Klemann, Waarom honger in Europa in de Tweede Wereldoorlog?
- Dirk Luyten, Oorlog en de rol van de vrouw in de oorlogseconomie. Foto-essay
- Hans Willems en Frans Buelens, De Tweede Wereldoorlog en de Belgische beurzen
- Jochen Oltmer, Migratie en oorlog in Europa 1914-1950
- Eric Laureys, De joodse diamantdiaspora en de Antwerpse diamantindustrie 1940-1945
- Dirk Luyten, Op zoek naar nationale sociaal-economische consensus. Sociale pacten bij de bevrijding in België, Frankrijk en Nederland
- Rik Hemmerijckx, Vakbonden en burgerlijke mobilisatie in België 1944-1948
- Jacques Wijnants, Verviers. Oorlog en sociale strijd 1914-1946
- Guy Coppieters  De politiek van de minste weerstand? De Belgisch-Limburgse mijndirecties tijdens de Tweede Wereldoorlog

 

Plaats van uitgave: 
Zutphen
Uitgever: 
Walburg Pers
Jaar van uitgave: 
2003