13 november 2018

Bij Verordening 110/1943 van de Rijkscommissaris wordt op 13 november 1943 de Nederlandse Landwacht opgericht, een paramilitaire hulpdienst van de Duitse bezetter. Vanwege de bewapening met eenvoudige jachtgeweren wordt de organisatie in de volksmond 'Jan Hagel' genoemd, waarschijnlijk niet geheel toevallig ook een aanduiding voor gepeupel of gespuis.

Een sectie van de Landwacht, met de kenmerkende jachtgeweren, zingend op mars naar een oefenterrein. Collectie NIOD-BeeldbankWO2

Cornelis van Geelkerken, de tweede man van de NSB, is de Inspecteur-Generaal, dus de leider,  van de Landwacht. Aanvankelijk is de taak van de Landwacht om NSB'ers te beschermen tegen aanslagen van de illegaliteit. Maar vanaf maart 1944 gaat de Landwacht als hulppolitie voor de Duitse bezetter functioneren en helpen de Landwachters de Duitsers steeds intensiever bij het opsporen en bestrijden van het verzet. Vanaf september 1944 valt de Landwacht direct onder de hoogste politiebaas en SS’er Hanns Albin Rauter, als baas van de Befehlshaber der Ordnungspolizei.


Een foto uit maart 1944 van de opleiding van de Landwacht aan het Politie Opleidings Bataljon te Schalkhaar. Fotodienst der NSB. Collectie NIOD-BeeldbankWO2

Tijdens de Hongerwinter maken de Landwachters, gekleed in de zwarte NSB-uniformen, zich intens gehaat door het in beslag nemen van voedsel dat door burgers tijdens hongertochten zo moeizaam vergaard is.

En bijzonder berucht wordt de Bloedgroep Norg (soms veelzeggend aangeduid als Bloedploeg Norg), een groep Landwachters die in het Drentse dorp Norg vanaf oktober 1944 in de voormalige burgemeesterswoning Villa Nijenhof aan de Langeloerweg diverse verzetsstrijders martelt en vermoordt.  De Bloedgroep hanteert bij hun verhoren een zelf ontwikkelde martelmethode, de zogenoemde Badkuipmethode, waarbij naakte arrestanten geboeid aan handen en voeten net zo lang in ijskoud badwater worden ondergedompeld tot ze bekennen. Commandant Gerrit Sanner wordt na de oorlog ter dood veroordeeld en op 1 mei 1947 gefusilleerd.

Het NIOD beschikt over divers materiaal van en over de Landwacht, zowel in de archieven als in de Bibliotheek en in de Knipselcollectie.

In de BeeldbankWO2 zijn veel foto’s te vinden van de Landwacht. Bijvoorbeeld deze foto waarop Landwachters voedsel in blik en flessen, waarvan zij vermoeden dat het voor de zwarte markt bestemd is, in beslag nemen.


Fotodienst der NSB. Collectie NIOD-BeeldbankWO2

Ook heeft het NIOD in diverse archieven stukken betreffende de Landwacht. Bijvoorbeeld in het archief van Meinoud Rost van Tonningen, het archief van de NSB, en het archief van de Procureur Generaal Amsterdam.

Dit materiaal is beperkt openbaar. Het is slechts raadpleegbaar na verkregen toestemming van de directeur van het NIOD. Voor bezoekers die deze toestemming willen hebben, ligt een formulier bij de balie van de studiezaal van het NIOD.
 

Tekst: Femke Jacobs