Locatie: 
NIOD, Herengracht 380, Amsterdam

In de hal van het NIOD is de expositie De Muur van Mussert te zien. De expositie toont de geschiedenis van de ‘Muur van Mussert’ en laat zien hoe het NSB-terrein in Lunteren er vandaag de dag uitziet.

Kwamen de Duitse Nazi’s voor hun partijdag altijd in september samen in Neurenberg, hun Nederlandse geestverwanten van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB) trokken op Tweede Pinksterdag naar de bosrijke omgeving van het Gelderse Lunteren. Vanaf 1936 kwamen zij hier bij elkaar om naar hun leider Anton Mussert te luisteren, samen te zingen en, zo schreef de partijkrant Volk en Vaderland, om ‘opnieuw te mogen beleven te behoren tot het onsterfelijke volk van deze lage landen’.

Een getrouwe kopie van het terrein in Neurenberg is het in Lunteren niet geworden. Het Reichsparteitagsgelände in Neurenberg was vooral een Willensausdruck dat de macht en kracht van het nieuwe Duitsland wilde tonen. De kleinere variant in Lunteren had een andere uitstraling. Hier wilde de NSB haar ideaal in praktijk brengen: de verdeelde Nederlandse natie verenigen in één Germaanse volksgemeenschap.

In de jaren 1936 – 1940 gaven gemiddeld 20.000 mensen jaarlijks gehoor aan de oproep om de partijdag in Lunteren – in NSB-jargon: een ‘Hagespraak’ – te bezoeken. Bij aankomst troffen ze daar aanvankelijk een weinig imponerende entourage aan: het heideterrein van de Goudsberg was gemaaid en voorzien van een houten spreekgestoelte. Pas vanaf 1939 kreeg de bijeenkomst meer allure. Vanaf dat jaar nam de NSB een nieuw podium op het terrein in gebruik – een gebouw dat decennia later bekend zou komen te staan als ‘de Muur van Mussert’.

Mussert heeft ‘de Muur’ maar kort gebruikt. Slechts tweemaal heeft het podium dienst gedaan; tijdens de partijbijeenkomsten van 1939 en 1940 – de laatste ruim een maand na de Duitse inval onder de naam ‘Hagespraak der Bevrijding’. Daarna werd het stil in Lunteren. Tijdens de bezetting hebben er geen grote bijeenkomsten meer plaats gevonden.

Na de oorlog hebben verschillende groepen mensen van het NSB-terrein gebruik maakt: padvinders van Scouting Nederland, medewerkers van het Rode Kruis, kampeerders, asielzoekers, en ten slotte arbeidsmigranten uit Polen. Tegelijkertijd raakte de Muur in verval en werd hij onderwerp van een jarenlange publieke discussie over de vraag: moet de Muur als voorbeeld van ‘fout’ erfgoed worden behouden? In 2018 hakte de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de knoop door: de Muur kreeg de status van Rijksmonument. Daarmee is het laatste woord nog niet gezegd. Hoe moet deze beladen geschiedenis op locatie worden verteld? Moet er op de Goudsberg een museum komen en moet ‘de Muur’ worden gerestaureerd?

Samenstellers: Erik Somers (NIOD) en René van Heijningen (NIOD)