Femke Jacobs: Siegfried Lenz - Deutschstunde

Deutschstunde is een roman over de 21-jarige Siggi die, enkele jaren na de oorlog, in een heropvoedingsgesticht een opstel moet schrijven over ‘de vreugden der plicht’. Hij weet in eerste instantie niet wat hij moet schrijven en levert een leeg schrift in. Een weerspannigheid waarvoor hij voor straf in eenzame opsluiting in zijn kamer met uitzicht op de Elbe wordt opgesloten. Daar begint hij te schrijven over Jens Ole Jepsen, zijn vader en commandant van de Reichspolizei in het fictieve dorpje Rugbüll en de noordelijkste politiepost van Duitsland.

De politieman is de spreekwoordelijke ‘Kleinbürger’ die zich gehoorzaam schikt naar het nationaalsocialisme. Jepsen moet toezicht houden op handhaving van het schilderverbod dat door het Nazibewind is opgelegd aan zijn jeugdvriend, de beroemde expressionistische schilder Max Ludwig Nansen. Een personage dat is gemodelleerd naar de schilder Emil Nolde die zich na zijn beroepsverbod in 1937 terugtrok in het dorp Seebüll in Sleeswijk-Holstein. De dan ongeveer tienjarige Siggi wordt als kind meegesleept in het conflict tussen de gezagsgetrouwe politieman en de kunstenaar. Naar mate de tijd vordert kiest Siggi steeds meer partij voor de schilder. Vader Jepsen geeft zijn zoon de opdracht om Nansen te bespioneren, maar in plaats daarvan helpt Siggi de schilder zijn illegaal gemaakte werk te verstoppen. De moeder van Siggi is een overtuigd NSDAP-lid, die haar oudste zoon verstoot als deze zichzelf moedwillig verwondt om aan de oorlog te ontkomen.

Protest

Siegfried Lenz sneed met Deutschstunde in 1968 - het jaar waarin de studenten in Duitsland in protest kwamen tegen de ‘Hitler-generatie’ van hun ouders - een belangrijk thema aan dat doorklinkt in de naoorlogse Duitse literatuur: de vermenging van plicht en schuld van de gewone Duitse burger.  In hoeverre was deze medeschuldig aan de misdaden van het nationaalsocialisme, als hij alleen maar deed wat hem opgedragen werd?  Een thema dat ook vaak terugkomt in de boeken van Heinrich Böll en Gunther Grass, met wie Siegfried Lenz wordt gerekend tot de grootste naoorlogse Duitse schrijvers. 

Klassieker

Deutschstunde is een klassieker in de moderne Duitse literatuur. Een prachtig geschreven roman over het leven op het platteland van Sleeswijk-Holstein, de altijd wat dreigende nabijheid van de zee, over het blindelings volgen van autoriteit, de spanning tussen plichtsbetrachting en individueel geweten, het belang van kunst, vriendschap, en het leven van een kind tijdens het nationaalsocialisme.

De Nederlandse vertaling verscheen in 1970 onder de titel Duits! In 2011 verscheen een nieuwe Nederlandse vertaling onder de titel: Duitse les.