Jeroen Kemperman: Stefan Zweig - Schachnovelle

‘Chess is like war on a board’, heeft de excentrieke Amerikaanse schaker Bobby Fischer eens gezegd. Die uitspraak past ook goed bij de meesterlijke ‘Schachnovelle’ (Schaaknovelle) van Stefan Zweig. Dit verhaal, dat verteld wordt in de ik-vorm, speelt zich af aan boord van een passagierschip op weg van New York naar Buenos Aires, ergens in de periode 1939-1941. Onder de passagiers blijkt zich Mirko Czentovic te bevinden, de wereldkampioen schaken die meer uitblinkt in noeste denkkracht dan in creativiteit. Czentovic blijkt tegen betaling bereid tot het spelen van enkele partijen tegen een groep schaakamateurs. Tot ieders grote verrassing is er één man aan boord die aan de wereldkampioen gewaagd is. Deze geheimzinnige dr. B., die naar eigen zeggen in geen 20 jaar een schaakstuk in handen heeft gehad, blijkt afkomstig uit een voorname Oostenrijkse familie.

Het niets

Dr. B. vertelt dat hij na de machtsovername van de nazi’s in Oostenrijk vanwege zijn banden met monarchistische en roomse kringen door de Gestapo is opgepakt. De nazi’s stopten hem echter niet in een concentratiekamp, maar detineerden hem maandenlang in een kamer in het Weense hotel Metropole, waar het plaatselijke hoofdkwartier van de Gestapo was gevestigd.

Volkomen van de buitenwereld afgesloten en met niets omhanden werd dr. B. hier met het ‘volkomen Niets’ geconfronteerd. De geestelijke spanning van de verhoren, waarbij nooit duidelijk werd wat de ondervragers al wisten en waar ze precies op uit waren, werkte na terugkeer in zijn eenvoudige kamer nog steeds door. Hij weet zich staande te houden door in zijn hoofd honderden, misschien zelfs duizenden schaakpartijen te spelen.

Wat dit met de gevangene doet wordt door Zweig op indringende wijze beschreven. Na ongeveer een jaar werd dr. B. vrijgelaten en het land uitgezet. Aan boord van het schip is hij bereid tot een schaakduel met Czentovic, om te zien of hij ook een échte partij op een normaal bord kan spelen. Bij deze krachtmeting tussen de gevoelige droomschaker en de onverstoorbare wereldkampioen speelt psychologie een doorslaggevende rol. 

Vluchteling

Stefan Zweig heeft de Schachnovelle in ballingschap geschreven. Net als dr. B. heeft hij Oostenrijk verlaten vanwege de opkomst van de nazi’s, die hem in Duitsland op de lijst van verboden schrijvers hadden gezet. Begin 1942 beroofde hij zichzelf in Brazilië van het leven. De Schaaknovelle verscheen in december 1942 in Argentinië in een eerste oplage van 300 exemplaren. Het werd uiteindelijk Zweigs bekendste werk. In het naoorlogse Duitsland is het boek sinds de verschijning als pocketboek een ‘Dauerbestseller’. De Schachnovelle schetst op treffende en indrukwekkende wijze de invloed van isolatie en eenzaamheid op de menselijke psyche.

Wikipedia Commons CC-BY-SA-3.0