Nieuwe aanwinsten voor de collectie van het NIOD

Maart 2014, René van Heijningen (informatiespecialist)

 

Afscheidsbrief Ans van Dijk

Het NIOD krijgt regelmatig afscheidsbrieven van ter dood veroordeelden aangeboden.  Vaak gaat het om een versie van een brief die op  17 februari 1942 door Engelandvaarder Leendert van Leeuwen is geschreven (hiervan bezit het NIOD reeds twaalf exemplaren).  Het was tijdens de bezetting niet ongebruikelijk dat afscheidsbrieven werden overgeschreven en vervolgens verspreid. De brief van Van Leeuwen wist zelfs Amerika te bereiken: in de New York Herald Tribune van juli 1942 werd een Engelse vertaling afgedrukt, getiteld  ‘I die at dawn’, ondertekend door ‘Kees X’ . Sinds kort heeft het NIOD een  afscheidsbrief aan de collectie mogen toevoegen die wel uniek is: de afscheidsbrief van Ans van Dijk. Niet zo zeer de inhoud maakt de brief bijzonder als wel de auteur .  Door de Duitsers gedwongen verraadde de joodse  Ans bijna 150 geloofsgenoten (waaronder haar broer met zijn gezin) die in onderduik zaten. Het leverde haar na de oorlog de twijfelachtige eer op de enige vrouw te zijn geweest,  die na de oorlog is geëxecuteerd.

Philips Kommando Vught

Een ander nieuw indrukwekkend archief komt uit Eindhoven en  is in 2013 door  Philips aan het NIOD geschonken. Het betreffen stukken over de werkplaats die Frits Philips vanaf 1943 in kamp Vught oprichtte teneinde zijn (joodse) werknemers voor deportatie te behoeden. Het archief bevat uniek materiaal. Het bestaat uit onder meer   tweehonderd dossiers met emigratieaanvragen  van de  joodse leden van het Kommando en de administratie met persoonsgegevens van hen die bij het Kommando hebben gewerkt. Ontroerend zijn de bedankbrieven die na de oorlog aan ‘de Schindler van Vught’ werden geschreven : ‘Uw vroegere tydschryver van de afd. Knypkatten en Radio Apparaten, in het concentratiekamp te Vught, tot 2/6 1944,  dankt U en Uwen staf van ganscher harte, voor alles, dat U o.a. voor myn echtgenoote en voor my heeft gedaan.’

Dagboek van de vader van Kees van Kooten

Oorlogsdagboeken heeft het NIOD in alle soorten en maten. Met een collectie van een kleine 2000 exemplaren zou je denken dat het  NIOD  ‘het allemaal wel heeft’.  Toch is het dagboek dat Kees van Kooten vorig jaar aan het NIOD schonk, een aanwinst.  Dagboek is overigens niet het goede woord; het is een fotoalbum waarin sergeant Van Kooten (de vader van Kees) op vaak ironische wijze commentaar geeft op zijn periode van mobilisatie en de Duitse inval . Een voorbeeld van spitsvondig commentaar bij een foto van twee militairen die gezeten in een open raam naar buiten zitten te kijken:  ‘Wereldbeschouwing in de vensterbank!’

De medailles van ……

Dat aanwinsten niet altijd van papier hoeven te zijn, bewijst schenking nummer 3113. Een rijtje van negen medailles gemonteerd op een gesp, totale breedte: 20,5 centimeter. Op zich niet zo heel bijzonder. Het NIOD bezit een grote collectie van onderscheidingen, speldjes en andere versierselen,  ware het niet dat deze set medailles eens de borst sierde van Arthur Seyss-Inquart, de hoogste Nazi in Nederland.  Bijzonder is ook hoe de set uiteindelijk zijn weg naar het NIOD gevonden heeft. Sergeant F. Guddat van het British Army Intelligence Corps maakte zich van het kleinood meester toen hij ‘Seyss’ na diens arrestatie ondervroeg. 

Der Führer und Reichskanzler bittet zum Abendessen….

Wie zich de oorlogszuchtige toespraken van Adolf Hitler herinnert, zal zich verbazen dat de Führer zich ooit interesseerde voor  ‘volksdansen en klederdracht’.  Althans, hem werd geadviseerd hiervoor belangstelling te tonen: het waren immers interesses van ‘Frau Beck’, de vrouw van de Poolse Minister van Buitenlandse Zaken en zijn naaste disgenote bij een diner met een Poolse delegatie in juli 1935.  Het staat allemaal vermeld in een dossier van Hitler’s secretarie, de Präsidialkanzlei  die (onder meer) verantwoordelijk was voor de organisatie van banketten en andere feestelijkheden waarbij de Führer gastheer was.  Het leest als een Who is Who van de jaren dertig met namenlijsten en bijbehorende tafelschikking. Net zoals de medailles van Seyss-Inquart, was ook dit dossier ‘een oorlogssouvenir’. Als tolk van de Engelse bevrijders, trok een jonge Nederlandse student  mee naar Berlijn om daar ook in de Rijkskanselarij rond te neuzen.

Ans van Dijk voor het Bijzondere Gerechtshof in Amsterdam, februari 1947
Philips Kommando Vught
Dagboek van de vader van Kees van Kooten
Arthur Seyss-Inquart met medailles
Uitnodiging uit dossier van Hitler’s secretarie, de Präsidialkanzlei