15 november 2012

Ter afsluiting van het onderzoek van het NWO/NIOD programma Legacies of collaboration over de integratie en uitsluiting van nationaalsocialistische milieus in Nederland vond op 8 en 9 november 2012 een tweedaagse discussieseminar plaats met als thema Citizenship after periods of occupation and collaboration.

NSB-interneringskamp aan de Levantkade in Amsterdam, juni 1945

Een zeer gevarieerde groep van met name buitenlandse onderzoekers had voorafgaande aan de seminar papers geschreven en gedeeld met de andere deelnemers. Tijdens het seminar trad telkens een van de NIOD-onderzoekers op als discussant en betrok de papers uit zijn of haar panel op het eigen onderzoek en de voorlopige conclusies.

Het seminar werd geopend met een key note lecture van prof. dr. Svenja Goltermann (Universiteit Zürich) die sprak over de vroege naoorlogse periode in Duitsland en waarom de samenwerking tussen Duitsers en geallieerde bezettingsmacht al snel niet meer als collaboratie werd bestempeld. Ze benadrukte dat demilitarisatie en denazificatie van de samenleving niet alleen een kwestie was van het van bovenaf doorvoeren van allerlei beleid. Er was ook een mentaliteitsverandering nodig en die kwam allereerst op gang door de collectieve schok van de nederlaag en de ineenstorting van het Nazi-regime. Daarnaast ging prof. Goltermann in op de wisselwerking tussen bezetter en bezette bevolking en de manieren waarop in het westen van Duitsland de ‘nieuwe regels van het spel’ door de Geallieerden werden ontworpen en uitgedragen en hoe de Duitsers zich in meer of mindere mate aan deze regels aanpasten.

Dit vraagstuk van de nieuwe regels die horen bij een nieuwe politieke orde kwam ook in de andere sessies naar voren. Met name voor de re-integratie van Nazi-collaborateurs uit de Tweede Wereldoorlog werd dit thema onderzocht, maar ook met betrekking tot medewerkers van een voormalig koloniaal regime of juist slachtoffers van een dictatoriale staat. Opvallend was daarbij welke strategieën gekozen of opgedrongen werden en hoe deze in verschillende perioden en landen tot uitdrukking kwamen. Nadrukkelijk kwam naar voren dat de voormalige collaborateurs ook zelf agency hadden en niet gezien moeten worden als passieve objecten van uitsluiting, dan wel re-integratie. Juist de wisselwerking en dynamiek stond in de verschillende papers centraal en werd in de discussie nader onderzocht.

Aan de hand van deze interactie tussen voormalige collaborateurs en de staat en samenleving werden ook de thema’s slachtofferschap, geweld en de toegang tot formele burgerschapsrechten bediscussieerd.

Het slotwoord was van prof. dr. Ido de Haan (Universiteit Utrecht) die onder de titel the New Regime tijd en ruimte verder oprekte en onder meer de transitieperiode na de Tweede Wereldoorlog in het licht zette van een veel langere ontwikkeling van betwisting van de staatsmacht en politieke orde, de zoektocht naar ‘de Nieuwe Mens’ en de telkens ter discussie gestelde condities waaronder iemand als volwaardig burger opgenomen kon worden in de gemeenschap.

Het onderzoeksprogramma Legacies of Collaboration zal in het najaar van 2013 uitmonden in de publicatie van drie monografieën over respectievelijk de internering van collaborateurs in Nederland en België (Helen Grevers), de re-integratie in de samenleving van voormalige politieke delinquenten in de jaren vijftig en zestig (Ismee Tames) en de ontwikkeling van de nakomelingen van oud-collaborateurs tot een slachtoffergroep in de jaren tachtig en negentig (Bram Enning). Verder zullen er diverse artikelen en een afsluitende synthese van het programma verschijnen. Het proefschrift van Josje Damsma (Universiteit van Amsterdam en aangesloten bij het Legacies-programma) over leden van de NSB tijdens de bezetting zal eveneens in 2013 verschijnen.

Voor meer informatie zie: www.erfenissenvancollaboratie.nl