2 april 2014 - Roads to Justice: Rwanda Today

Hieronder de (ingekorte) lezing die spreker Scott Straus 2 april heeft gegeven.

Twenty years after the Rwandan Genocide

We are now entering the month of April 2014—a time for reflection, empathy, and understanding for anyone in or involved with Rwanda. Twenty years ago, Rwandan political and military leaders initiated a series of actions that quickly turned into one of the 20th century’s greatest mass violations of human rights.

As we commemorate the genocide, our empathy needs to extend first to survivors and victims. Many families were destroyed in the genocide. Many survivors suffered enormous hardships to survive. Whatever our stand on the current state of affairs in Rwanda, we have to be enormously recognizant of the pain many endured.

In this brief post, I address three issues that speak to Rwanda today. I do so with trepidation, as discussions about contemporary Rwanda are often polarized and emotionally charged. Even though I am critical, I shall try to raise concerns with respect and recognition that there are few easy solutions.

My overall message is one of concern. At one level, Rwanda is doing remarkably and surprisingly well—in terms of security, the economy, and non-political aspects of governance. However, deep resentments and ethnic attachments persist, hardships and significant inequality remain. While it is difficult to know what people really feel, my general conclusion is that the social fabric remains tense beneath a veneer of good will. A crucial issue is that the political system is authoritarian and designed for control rather than dialogue. It is also a political system that many Rwandans believe is structured to favor particular groups over others. Fostering trust in such a political context is highly unlikely.

I also conclude that a “genocide lens” has limits for the objective of social repair. The genocide lens has been invaluable for achieving international recognition of what happened in 1994. But that lens leads to certain biases about Rwanda’s history and society that limit long-term social repair in Rwanda.

During the past 20 years, a sea change in international recognition has occurred. Fifteen years ago, very few people knew globally that genocide took place in Rwanda. Today, the “Rwandan Genocide” is widely recognized as a world historical event. That global recognition is an achievement. We also know a great deal more about the causes and dynamics of the genocide itself.

However, several important controversies and unanswered questions remain. One is who killed President Habyarimana on 6 April 1994. Another is how to conceptualize when the plan for genocide began. Some date the plan for genocide to the late 1950s; others to the 1990s; still others to April 1994. A third question is how one should conceptualize RPF responsibility. Some depic the former rebels as saviors who stopped the genocide. Others argue that their actions were integral to the dynamics that led to genocide. And there are other issues as well, including how many were killed. Each of these issues remains intensely debated and hopefully will be the subject of open-minded inquiry in the years to come.

Contemporary Rwanda is at one level inspiring. The government is visionary, ambitious, and accomplished. The plan is to transform the society, economy, and culture—and to wean the state from foreign aid. The government has successfully introduced major reforms. The tax system is much improved. Public corruption is virtually absent. Remarkable results in public health and the economy have been achieved. Public security is also dramatically improved.

But there is a dark side. Most importantly, the government is repressive. The government seeks to exercise control over public space, especially around sensitive topics—in politics, in the media, in the NGO sector, among ordinary citizens, and even among donors. The net impact is the experience of intimidation and, as a friend aptly put it, many silences.

That brings me to the delicate question of reconciliation. Reconciliation is an imprecise concept for what I mean. What matters is the quality of the social fabric in Rwanda—the trust between people—and the quality of state-society relations.

A central pillar in Rwanda’s social reconstruction process has been justice. Much is written on gacaca, the government’s extraordinary program to transform a traditional dispute settlement process into a country-wide, decade-long process to account for genocide crimes. Gacaca brought some survivors satisfaction at finally seeing the guilty punished. Gacaca spawned some important conversations, led to important revelations, and prompted some sincere apologies.

But there were also a lot of problems. There were lies on all sides. There were manipulations of the system. Some apologies were pro-forma. And there were weak protections for witnesses and defendants alike. In many cases, justice was not done. But to my mind many the bigger issue is gacaca reinforced the idea that post-genocide Rwanda is an environment of winners and losers.

The entire justice process excluded non-genocide crimes, in particular atrocities that the RPF committed as it took power, in the northwest the late 1990s, and in Congo, where a lot of violence occurred. This meant that whole categories of suffering in the long arc of the 1990s and 2000s were neither recognized nor accounted for. Justice was one-sided. Many Rwandans experience it therefore as political justice that serve the RPF goal of retaining power.

The second issue is the scale. A million citizens, primarily Hutu, were accused. The net effect is that the legal process served to politically demobilize many Hutus, as Anu Chakravarty has written. Having watched the process of rebuilding social cohesion and state-society relations after atrocity in several places, I come to the conclusion that inclusion is vitally important.

If states privilege justice as a mechanism for social healing, judicial processes should recognize the multi-sided nature of atrocity. All groups that suffered from atrocity should be able to give voice to their experiences and, if punitive measures are on the table, seek accountability. Otherwise, in the long run, justice looks like a charade, one that ultimately may undermine the memories it is designed to preserve.

Here is where the “genocide lens” did not serve Rwanda well. A genocide lens narrates history as a story between perpetrators and victims. Yet the Rwandan reality is much more complicated.

Bron: Oxford University press,


4 maart 2014 - Roads to Justice: Legacies of the Closing International Tribunals

Op dinsdag 4 maart verzamelde zich aan het eind van de dag een internationaal gezelschap in de parlementszaal van ProDemos. ProDemos en het NIOD verzorgden hier samen één aflevering van de debatserie Roads to Justice. Gespreksleider was David Muntslag. Onderwerp van gesprek: ‘Erfenissen van de Internationale Gerechtshoven’.


Erfenissen? Ja, in het bijzonder die van het inmiddels gesloten Sierra Leone-tribunaal, en van het in Den Haag gevestigde Joegoslavië-tribunaal, dat alle lopende zaken vóór 2015 moet hebben afgerond. Vervolgtaken, zoals de berechting van nog voortvluchtigen, de afhandeling van verzoeken en het toezien op uitvoering van veroordeling, zullen worden overgedragen aan nationale rechtbanken.

Sinds de oprichting in 1993 nam het Joegoslavië-tribunaal 161 aanklachten in behandeling, zowel tegen oorlogskopstukken als tegen ‘unknown soldiers’. In een korte film krijgen we te zien waar de juridische procedures van het tribunaal uit bestaan, hoe het verblijf van de - soms aan privileges gewende - aangeklaagden net iets luxer is dan de gemiddelde gevangenis, maar ook hoe het forensisch team in het veld te werk moest, onder het motto ‘no body no crime’.


Nena Tromp, onderzoeker aan de UvA (en destijds als tribunaalmedewerker betrokken bij de zaak Milošević), wordt geïnterviewd over de vraag welke van de oorspronkelijke doelstellingen van het hof de twintig jaar van zijn bestaan overleefd hebben. Een van de voornaamste doelen - een einde maken aan de misdaden tegen de menselijkheid - is in elk geval onhaalbaar gebleken. Maar, zo stelt Tromp, de twee belangrijkste staan nog: recht doen aan de slachtoffers en de dader verantwoordelijk houden voor zijn misdrijven. Dat blijkt echter niet voor iedere individuele dader en ieder individueel slachtoffer mogelijk, en daarmee kan het werk van het Joegoslavië-tribunaal als selectief en symbolisch worden gezien. Toch kan het gerechtshof als zodanig geen verzoening brengen. Het kan alleen een oordeel uitspreken over wie schuldig was.

Op de vraag waarom het tribunaal niet in het voormalige Joegoslavië was gevestigd, antwoordde Tromp dat Den Haag, zeker in 1993 toen de oorlog nog gaande was, veilig en neutraal terrein was. Een locatie in het voormalige Joegoslavië zou de onpartijdigheid van het hof in het geding hebben gebracht.

Sierra Leone

Vervolgens werd er een korte film over het werk van het tribunaal van Sierra Leone getoond. Duidelijk werd hoe enthousiast de mensen in Sierra Leone over het gerechtshof zijn. Zo enthousiast dat er zelfs door schoolkinderen liedjes over worden gezongen!

Jill Coster van het Institute for Global Justice in Den Haag stelt dat in het geval van Sierra Leone er van begin af aan veel meer werd nagedacht over het bereik van de activiteiten van het tribunaal. Men was zich bewust van het feit dat in de rurale gebieden van Sierrra Leone, waar men zonder televisie en andere massacommunicatiemiddelen leeft, er veel energie moest worden gestoken in het adequaat informeren van de bevolking over het doel en de werkwijze van het tribunaal.

Jill Coster en ook Anja Mihr, hoofd van het Rule of Law-programma bij het Institute for Global Justice, benadrukken verder de hoge verwachtingen die de bevolking had van het Sierra Leone-tribunaal: men hoopte dat deze rechtbank alle politieke en maatschappelijke problemen van dit land zou oplossen. Deze hoop mocht dan ijdel zijn, het Sierra Leone-tribunaal heeft er wel voor gezorgd dat het nationale juridische systeem van Sierra Leone verbeterd werd. Bijvoorbeeld door het trainen van juridisch personeel en het in gebruik nemen van definities van ‘nieuwe’ misdaden, zoals gedwongen huwelijken en seksuele slavernij.

Transitional Justice

Bij de afsluitende discussie over de vraag in hoeverre tribunalen nu daadwerkelijk bijdragen aan ‘Transitional Justice’ en maatschappelijke pogingen om een land in verzoening te brengen met mensenrechtenschendingen uit het verleden, bleef men in twijfel. Is dit wel de taak van rechtbanken en zo ja, kunnen zij daar wel in slagen, of zorgt hun betrokkenheid vaak juist voor het tegendeel?

Maar of Internationale Gerechtshoven nu wel of niet aan Transitional Justice kunnen en willen bijdragen: de bijeenkomst maakte duidelijk dat deze rechtbanken het internationaal recht voorgoed hebben veranderd. Oorspronkelijk ontstaan vanuit de door de internationale gemeenschap gevoelde onmacht tegenover oorlogen in o.a. het voormalige Joegoslavië, hebben ze gedurende hun bestaan een frame voor internationaal recht gecreëerd waar vandaag de dag niemand meer omheen kan. Dit zal in de toekomst door nationale rechtbanken, maar ook door het International Criminal Court verder ontwikkeld en gewaarborgd moeten worden.

Bron: ProDemos