Daderperspectief

In het huidige corpus van comics en graphic novels over genocide ontbreekt nog het perspectief van de dader door auteurs met een dadergeschiedenis of door auteurs voor wie daderschap een onderdeel is van hun eigen of nationale geschiedenis. Sommige comics zoals Stassen’s ‘Deogratias’ (uit België) vertellen over de genocide vanuit het daderperspectief maar verhalen hierover met een afstandelijke blik. De auteurs worden zo niet persoonlijk geïmpliceerd in het gefictionaliseerde verhaal. Hoewel er steeds meer comics en graphic novels een genuanceerd beeld geven van daders, waarbij zij niet enkel als boeven en schurken worden afgebeeld, is het daderperspectief nog steeds ondervertegenwoordigd in het genre.

Esthetiek en ethiek

Het spanningsveld tussen esthetiek en ethiek is duidelijk voelbaar bij de weergave van genociden in comics en graphic novels. Een artistieke benadering van genocide leidt tot discussie over de vraag of in wezen niet te bevatten gebeurtenissen zoals genocide überhaupt wel geschikt zijn voor het genre van comics en graphic novels en of er ethische grenzen zijn aan de esthetische weergave hiervan. Het feit dat aan het genre bij het grote publiek een ‘kinderlijk’ imago kleeft, doet de vraag rijzen of het wel geschikt is voor de grafische weergave van genocide. Dit kinderlijke imago, waarbij beeld belangrijker is dan tekst, maakt dat het beperkt geschikt wordt bevonden voor serieuze onderwerpen en bepaat nog altijd hoe er gedacht wordt over de weergave van genocide in comics en graphic novels.

Een geschikt middel voor het onderwijs?

Maar hoe bepaal je eigenlijk of een medium geschikt is voor het vertellen over gruwelijke onderwerpen? Is het voor slachtoffers van genociden aanvaardbaar dat hun verhalen gefictionaliseerd gebruikt worden ter vermaak? Zijn ‘strips’ effectief en geschikt in het onderwijs? Een artistieke weergave van de geschiedenis zal waarschijnlijk nooit helemaal historisch accuraat zijn maar in hoeverre is dat een probleem? Het debat rond dit onderwerp wordt gevormd door vragen over artistieke vrijheid en de grenzen aan de weergave van gruwelijkheden. Auteurs maken hier verschillende keuzes. In de Amerikaanse serie “Magneto” van Marvel geeft de auteur de grenzen of misschien de onmogelijkheden van de weergave van Holocaust in een visueel medium aan door tekeningen te vervangen door zwarte vlakken, wanneer hij over het werk van het Sonderkommando in Auschwitz vertelt. Het Poolse “Episodes from Auschwitz”, gemaakt voor educatieve doeleinden, roept de vraag op of deze gebeurtenissen wel geschikt zijn voor educatieve doelen. Voorstanders van dergelijke ‘strips’ vinden dat het gebruik van comics en graphic novels op scholen “de kans biedt de tragische gebeurtenissen beter te begrijpen en dat zij daardoor bijdragen aan betere historische kennis”. Andere betwijfelen het educatieve effect van het medium.

Gaan 'strips' en humor samen?

Comics en graphic novels over genocide confronteren ons met de grenzen van het genre. Kan genocide ooit “grappig” worden? Zoals de term comic suggereert? Of kan er sprake zijn van humor en satire zoals in het genre gebruikelijk is? Andere verhalen uit de geschiedenis zijn wel in stripvorm uitgegeven waarbij ruimte was voor humor en vermaak. En het is de vraag of dit ook kan wanneer er over massamoord en genocide verteld wordt. De geschiedenis van de Holocaust ligt nog vers in het collectieve geheugen. En de herinnering aan de genocide heeft een grote emotionele en symbolische waarde. De associatie met artisticiteit en entertainment wordt door velen als ongepast gezien. De comic “Hitler = SS” zoekt bijvoorbeeld de grens op tussen wat satire zou kunnen zijn, maar even goed diep grievend en zelfs antisemitisch opgevat zou kunnen worden. Daarom moeten we ons steeds afvragen wat de mogelijkheden en beperkingen zijn van de weergave van genociden in comics en graphic novels. Kan humor ooit een gepaste reactie zijn op genocide? Wat zijn de ethische grenzen die in de kunst verkend mogen worden? Ten slotte moet steeds goed onderzocht worden wat de impact is van grafische verhalen op lezers die steeds meer vertrouwd raken met visuele weergave van zulke tragische historische gebeurtenissen.

M. Galek & M. Nowakowski (2009). Episodes From Auschwitz: Love in the Shadow of Death, p. 37. Miłość w cieniu zagłady © Wydawnictwo K&L Press, 2009
G. Pack, C. Di Giandomenico & M. Hollingsworth (2008). X-Men: Magneto Testament #4. X-Men: Magneto © Marvel Publishing, 2008.
J-M Gourio, P Vuillemin, Gondot, (1987) Hitler = SS, p.51. Hitler = SS © éditions EPCO, 1987