De Holocaust

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden 6 miljoen Joden, Roma en Sinti door de Nazi’s omgebracht. Deze moord wordt de Holocaust genoemd. Al sinds de jaren ’30 werden Joden in Duitsland in toenemende mate uitgesloten en vervolgd. Vele Joden ontvluchtten Duitsland en zochten hun toevlucht in omliggende landen, of elders, in Palestina, Engeland of de Verenigde Staten. Na het uitbreken van de oorlog werden Joden – ook vrouwen, kinderen en ouderen - in het oosten van Europa stelselmatig samengedreven en vermoord. Andere Joden kwamen om in concentratie- en vernietigingskampen. In Nederland overleefden van de 140.000 Joden die in 1940 in het land waren, 102.000 de oorlog niet.

Comics en graphic novels over de Holocaust

De publicatie van ‘Maus’ van Art Spiegelmann zorgde voor een literair-artistieke doorbraak in het ‘strip’genre. De publicatie markeerde het begin van de ontwikkeling van de comic of graphic novel als historische literatuur. Art Spiegelman’s confronterende en hartverscheurende blik op de Holocaustervaringen van zijn vader stelde het toen geldende Holocaust-narratief op de proef. Het werk van Spiegelman kreeg veel academische aandacht en wierp de vraag op of een grafisch en zogenaamd simplistisch medium als de graphic novel de gruwelijkheden van de Holocaust accuraat kan weergeven.

Sindsdien zijn er steeds meer strips en graphic novels over de Holocaust verschenen. Recente auteurs hebben in hun werk aandacht besteed aan verschillende onderwerpen, zoals het werk van de Sonderkommando’s, Kristallnacht en de moord op de Roma en Sinti. De herinnering door de tweede generatie en lokale en regionale geschiedenissen hadden eveneens een grote impact op het genre. Hierdoor kwamen vragen over trauma en herdenking meer op de voorgrond.

De Zoektocht

”De Zoektocht” (in vele landen vertaald uitgegeven) is een educatieve ‘strip’ of beeldverhaal. Het verhaal is bedoeld om kinderen vanaf tien jaar te leren over de Holocaust. De makers - tekenaar en geschiedenisdocent Eric Heuvel en het Anne Frank Huis - wilden verschillende aspecten van de Holocaust inzichtelijk, maken waarbij het beeldverhaal de geschiedenis dichterbij de belevingswereld van jongeren moest brengen. De auteur heeft er in zijn werk voor gekozen meer de suggestie van geweld weer te geven dan het geweld zelf. Zo benadrukken de tekening vaak het individuele lijden van de slachtoffers. Naar verschillende details, bijvoorbeeld met betrekking tot de uniformen en het wapentuig van de Nazi’s, is veel research gedaan. Ook wilde de auteur door verschillende gedachtenwolkjes te schrijven een genuanceerder beeld geven van de motieven en de ‘rechtvaardigingen’ van de daders van de Holocaust. In de rechterbalk is een detail uit ''De Zoektocht'' te zien. Door erop te klikken wordt de afbeelding vergroot. 

panel 1

Het eerste panel toont twee Nazi soldaten - duidelijk onderdeel van een Einsatzgruppe - in een bos. Zij staan met hun MG-42 gericht op burgers die vlakbij staan. het is duidelijk dat deze burgers Joden zijn. Een Duitse officier instrueert zijn troepen dat zij het “voor de Führer en het Vaderland moeten doen”.

panel 2

Dit panel toont een close up van de Joden die we in het eerste panel zagen. We zien mannen, vrouwen en kinderen. Een van de mannen is herkenbaar als Rabbi. De moeder en de dochter op de tekening houden elkaar stevig vast. Alle mensen zien er bang en ongerust uit.

panel 3

We zien geen mensen meer. Op de plaats waar in het vorige panel mensen stonden zien wij nu alleen een berg kleren en een spade in de aarde gestoken. Weer zien we de Nazi soldaten en hun commandant die rokende geweren in hun handen dragen. Het is duidelijk dat elke soldaat anders naar de gebeurtenissen kijkt. Een soldaat drinkt uit een heupfles en denkt “al deze vrouwen en kinderen…”. Een ander denkt “gisteren drieduizend, vandaag twee keer zoveel”.

Deze drie tekeningen uit “De zoektocht” van Eric Heuvel geven een van de mogelijkheden weer om over gruwelijkheden in strips te vertellen. De auteur slaagt erin de moord op de Joden zichtbaar te maken, zonder gebruik te maken van een grafische weergave van de moord of de lijken zelf.

Beroy & Toussaint (2012). Het Konvooi: Het gewicht van het verleden, p. 13. © Casterman, 2012.
E. Heuvel, R. Van der Rol & L. Schippers (2007). De Zoektocht, p. 40. De Zoektocht: © scenario Anne Frank Stichting © tekeningen Eric Heuvel – met toestemming van de Anne Frank Stichting, Amsterdam, 2007.